Ahmet Hilmi Efendi (Çerkes Ahmet)

(H. 1278/ M. 1861 – 1931)

Karaman belediye reisi (başkan).

Ahmet Hilmi Efendi, Büyük Çerkes Sürgünü’nde (H. 1281/ M. 1864) Kuzey Kafkasya’nın Abzah yöresinden Karaman Gökçe Köyü’ne göç eden/sürülen Adigeler’in Brante Ailesi’ndendir.

Ahmet Hilmi Efendi, Avar beylerinden Emirül Ümera Çerkes-zâde Hâcı Destan’ın oğludur. Varlıklı ve münevver (aydın) bir kişi oluşu nedeniyle iskân yeri Gökçe köyüne değil, Karaman’a yerleşmiştir.

Önceleri “Hacıbeyzâde” olarak anılan aile, Soyadı Kanunu’ndan sonra “Birand” soyadını almıştır.

Ahmet Hilmi Bey, misafirperver ve hayırsever birisi idi. Geçmiş yılların Karaman müftüleri ile belediye başkanlarını kaleme alan Durmuş Ali GÜLCAN (R. 1319/ M. 1904, Karaman-1996 Karaman), onun için “çok efendi ve hânedân bir zât idi.” ifadesini kullanmıştır.

R. 1318/ M. 1902 yılında belediye reisliğini Bekir Efendi’den (?-R. 1341/ M. 1925) teslim almıştır. İstifa etmek suretiyle reislikten ayrıldığı R. 1324/ M. 1908 yılına kadar 6 yıl boyunca Karaman belediye reisliği yapmıştır. Zaman zaman Karaman İdâre Meclisi üyeliği görevlerinde de bulunmuştur. Bu nedenle uzun süre Karaman’ın idaresinde görev almıştır.

Ahmet Hilmi Efendi, çok zeki ve çalışkan bir kimse idi. R. 1319/ M. 1903 yılında Karaman’a Bağdat demiryolunun gelmesiyle halkın bahçeler ve tarlalar arasında istasyona gelip gittiğini düşünerek, toprak yığma ve üstü çakıl ve kum örtülü yollar yaptırıp, kenarına da süslü ağaçlar ektirmiştir. Zamanla bu ağaçlar dehliz şeklini alınca güzel bir gezinti mahalli olmuştur.

Bu yol yapılırken Hacıbeyler Câmisi yolun ortasında kalınca, caminin taş işlemeli nefis giriş portalı Almanlar tarafından şimdiki yerine monte edilmiştir.

Karaman Ziraat İdâdi Mektebi muallimlerinden Hasan Bey, II. İbrahim Bey’in medfun bulunduğu İmâret Câmii’nin bitişiğindeki türbenin demir kapısının Belediye Reisi Çerkes Ahmed Efendi tarafından yaptırıldığını kaydetmektedir.

R. 4 Mart 1324/ M. 17 Mart 1908 tarihinde II. Abdülhamid Han’ın iskân için vilâyete gönderilmiş olan Müslümân muhâcirlerin yerleştirilerek rahat ettirilmeleri emri konusunda yaptıkları mesâî ve devlete sâdık hizmetleri nedeniyle Karaman kazâsı Malmüdürü Ahmed Hamdi Efendi’nin terfian ve Karaman Beledî Reisi Ahmed Hilmi Efendi’nin müceddeden (yeniden) rütbe-i sâlise (binbaşılık derecesinde mülkî bir rütbe olup, elkabı: “rif’atlü”dür) sınıf-ı mütemâyizi ile taltiflerine Padişâh irâdesinin çıktığı Muhâcirîn-i İslâmiyye Komisyonu Âlisi Birinci Azâlığı tarafından vilâyete cevaben gelen Tahrîrât’ta şu şekilde müjdelenerek bildirilmiştir:

“İsmi zikredilenler işinin ehli ve iktidârlı kişilerden olup birbiri ardı sıra vilâyet dâhiline gelmekte olan muhâcirînin iskânları ve rahat ettirilmeleri emrinde güzel gayret ve faâliyet göstererek bu hayırlı vesileler ile de Padişâh’ın emrini yerine getirmede başarılı olmalarının yüksek mükâfâtı olarak şu suretle Padişâh tarafından ihsânlara mazhar ve taltîfât-ı seniyye olamalarından dolayı cümlesine tebrikât ve memnûniyet beyânı olunur” ifadesi kullanılmıştır (Konya Vilâyet Gazetesi, nr. 1859, s. 1).

Delibaşı isyanında asiler üzerine giden Refet Paşa idaresindeki birliği Ahmet Hilmi Efendi, kendi çiftliğinde ağırlamıştır.

Ahmet Hilmi Efendi, 1931 senesinde vefat etti.

Ayşe Hanım’la (R. 1291/ M. 1875-1932) evli olan Ahmet Hilmi Bey’in 3 kız, 4 erkek olmak üzere 7 tane çocuk sahibiydi. Çocukları ve torunları devletin en üst kademelerinde vazife görmüşlerdir.

İlk çocuğu Mehmet Rıfat BİRAND (R. 1307/ M. 1891, Karaman-1 Nisan 1951) ve 2. çocuğu Refia BİRAND’dır (R. 1309/ M. 1893, Karaman-1952).

3. çocuğu Şevket Ahmet BİRAND (ziraat, jeoloji profesörü, R. 1316/ M. 1900, Karaman-28 Temmuz 1956), Ankara Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Kürsüsü (Bölümü) kurucularındandır. Bilimsel araştırmalar yapmak üzere gittiği Almanya’da hastalanarak, 28 Temmuz 1956 tarihinde vefat etti. Vasiyeti üzerine naaşı memleketi Karaman’da toprağa verildi.

4. çocuğu tıp profesörü ve rektörlük (Ankara Üniversitesi) yapan Yusuf İzzet BİRAND’dır (R. 1318/ M. 1902, Karaman-12 Şubat 1968).  Yusuf İzzet BİRAND İzmir’den Cumhuriyet Senatosu üyeliğine (15 Ekim 1961- 12 Şubat 1968) seçilmiştir.

5. çocuğu Sadullah Hikmet BİRAND (botanik profesörü, R. 1320/ M. 1904, Karaman- 1972), 6. çocuğu Nimet BİRAND OĞUZ (R. 1328/ M. 1912, Karaman-1956) ve son çocuğu Kâmran (ilahiyat profesörü, R. 1331/ M. 1915, Karaman- 1964) BİRAND’dır.

BİBLİYOGRAFYA

Fatma Keser, Konya Vilâyet Gazetesi’ne Göre II. Meşrutiyet Başlarında Konya Sancağı, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Konya 2008, s. 308, 309; Durmuş Ali Gülcan, Geçmiş Yılların Karaman Müftüleri ve Belediye Başkanları, Karaman 1996, s. 78; Sefer Berzeg, Kafkas Diasporası’nda Edebiyatçılar ve Yazarlar Sözlüğü, Samsun 1995, s. 73-74; Durmuş Ali Gülcan, Karamanoğlu II. İbrahim Bey ve İmareti Tarihçesi, Karaman 1983, s. 122; Fahri Çoker, Türk Parlemento Tarihi, Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Özgeçmişleri, c. 1 (1961-1967), Ankara 1998, s. 293-294; TBMM Albümü, Ankara 2010, c. IV, s. 1715; Ahmet Talat Duru, “Çerkez Ahmet Efendi”, http://www.karamandauyanis.com/yazarlar/talat-duru/cerkez-ahmet-efendi/226/ (erişim tarihi: 06.01.2016); http://www.ugur-erkan.com/karamanansiklopedisi/gokce (erişim tarihi: 29.10.2016). Torunu Prof. Dr. Tuncay BİRAND (ODTÜ Emekli Öğretim Üyesi).

Uğur ERKAN.